Adam Czartoryski: Life & Service
Brief Notes from My Life
Brief Notes from My Life -- Adam Czartoryski
Transcribed from a handwritten text (6 pages) written by Father in Warsaw in March 1991. Some sentences and even whole paragraphs are identical to those in other of Father's writings. I transcribed it nonetheless so that no detail would be missed. Like most of Father's texts, this one is in poor condition, so I am discarding the original.
Transcribed in Aylmer, QC, Canada, March 2013 by Jerzy Czartoryski.
-- -- --
Dr. Adam Czartoryski\
01-635 Warsaw, ul. Skrypija 5, flat 15\
Tel. 33 88 72
Brief Notes from My Life
I was born on 16 January 1906 in the family home at Pełkinie near Jarosław. My father was Witold; my mother was Jadwiga nee Dzieduszycka, daughter of Włodzimierz -- ordynat of Poturzyce-Zarzecze, Marshal of the Galician Diet, and founder of the Museum of the Dzieduszyckis in Lwów -- and of Alfonsyna nee Miączyńska of Pieniaki. My father, owner of the Pełkinie and Bieliny keys, was born 10 February 1864, passed his matura at the Jarosław gymnasium, and went on to the Vienna Agricultural Academy (Hochschule fur Bodenkultur), managing his estates for many years in person as a professional farmer, bringing them to a leading level of efficiency and output. He died 6 September 1945 [ed.: civil death record gives 4 September 1945] in Maków Podhalański, in exile at his son Stanisław's house -- Stanisław being parish priest in Makow. My mother, owner of the Konarzewo key near Poznań, died 12 July 1941 in Pełkinie.
My schooling was varied because of the upheavals of the First World War. I completed the classical gymnasium -- Classical Gymnasium III in Lwów, named for King Stefan Batory -- passing my matura in 1924. I then studied Forestry at the Lwów Polytechnic and at the University of Poznań, graduating with a Master of Engineering degree in Forestry.
For one term I served as secretary of the Bratnia Pomoc at the Lwów Polytechnic. I belonged to the Catholic Academic Association "Odrodzenie," serving on the Supreme Council and its Presidium.
I completed my military service at the Reserve Officers' Artillery School in Włodzimierz Wołyński in 1929-30, in the 1st Mounted Battery. I was promoted to second lieutenant on 1 January 1931. Every two years I attended six-week military exercises and eventually completed a battery commanders' course in Toruń.
On 24 June 1937 I married Jadwiga Stadnicka (born 26 May 1913) of Nawojowa, daughter of Adam and Stefania nee Woroniecka. We have four children: a son, Jerzy, born 1939, and three daughters: Maria born 1940, Izabella born 1942, and Jadwiga Anna born 1953.
In 1937 I took possession of my half of the Konarzewo key after my mother, with its seat at Głuszyna near Poznań.
In the last days of August 1939 I was called up, and from 1 September I assumed command of the 4th Battery, 17th Light Artillery Regiment, in the Poznań Army (under General Kutrzeba). I fought in the battles on the Bzura River and in the Kampinos Forest. I was decorated with the Cross of Valour. I avoided captivity. Unable to return to my Głuszyna, I settled with my wife and children at Nawojowa at my in-laws', where I managed their forests near Nowy Sącz. In the spring of 1942 we moved to Szczawnica, where on behalf of my father-in-law I assumed management of the spa establishment, while simultaneously directing the Szczawnica forests, directing the Spa Commission in Szczawnica, and running the local RGO (Central Welfare Council). The German authorities acknowledged these functions. At the same time I was appointed Commandant of the AK post at Szczawnica, covering the villages of Szczawnica Wyżna and Niżna, Szlachtowa, Jaworki, Biała Woda and Czarna Woda, together with the Szczawnica forests and the entire Grajcarek catchment. During my time in Szczawnica (up to Operation "Burza," i.e. until 26 July 1944 [ed.: contemporary reports give 28 July 1944]), not a single resident was deported to labour in Germany, because I had issued 45 fictitious Arbeitskarten freeing local people from deportation.
I organised two platoons of soldiers, who were to reveal themselves only if an uprising was proclaimed. On 26 July 1944 [ed.: contemporary reports give 28 July 1944], my immediate superior, the Nowy Targ Obwód commandant, Major "Borowy" (Major Adam Stabrawa), came to Szczawnica and personally ordered me to execute Operation "Burza." For reasons unknown to me, almost no outpost commandant in the whole wide area executed this order. I ordered the elimination of the blue police training course run by four German NCOs. One of the Germans slipped away, joined the main German forces, and raised the alarm. Before reinforcements from Nowy Targ arrived, I managed to swear in the blue police according to the Home Army formula and dispatch them to the assembly point near Tylmanowa. German reinforcements surrounded our house and conducted a search; they found nothing. They arrested my wife; she was released for lack of evidence. As I was now "burnt" I did not return to work and remained as partisan commander in the forest. The "Burza" cancellation reached me only three days later -- which saved Szczawnica's inhabitants from German reprisals.
I spent part of my time in the forest with my unit above Szczawnica and part with Captain "Lampart" (Captain Zapala) above Ochotnica, where I briefly commanded the 11th Company of the 1st Podhale Rifles Regiment AK. I was then transferred to another AK Obwód, to Kalwaria Zebrzydowska, under a different codename and with different identity papers (as "Pan Zasorski"), listed as a displaced person from the Warsaw Uprising. Just before Christmas my wife and children joined me there. Her codename: "Tuja."
On 25 January 1945 the Soviets occupied Kalwaria Zebrzydowska, after a short fight with the Germans.
A few days later I walked (45 km) to Kraków, where, after a short stay and work at the Forest Research Institute, I was taken on as a senior assistant at the University of Poznań by Professor Bronisław Niklewski, head of the Chair of Plant Physiology and Agricultural Chemistry in the Faculty of Agriculture and Forestry. From August 1945 I lived with my family at ul. Śląska 6/7 (Solacz district, Poznań).
Despite various difficulties and harassments -- dismissals and even an accusation of desertion -- I remained at the University of Poznań until I turned 65, that is 1 September 1971. After completing my doctorate (the only doctorate awarded without a doctoral stipend) and being promoted to adjunct, I lectured on ecology (then called "nature conservation") with all professorial rights and duties, but with the explicit reservation that I was not to use the title. Relations at the university were normal and gradually improving, particularly after 1956.
After retiring I moved to Kościelisko in the Tatras, 4 km above Zakopane, where we lived in clean air and water, with magnificent views, making frequent excursions into the Tatras and the neighbouring mountains. We enjoyed relative peace from the Party and the Communists.
In 1988, for health reasons, we moved to Warsaw, where life was easier for us in old age. Our address: 01-635 Warsaw, ul. Skrypija 5, flat 15 (Żolibórz), tel. 33 88 72.
On 16 January 1991 I turned 85. To my brave, helpful, hard-working wife, dear to me, I owe many times over my survival, in relative health, through more than 50 years of life together and of a faithful friendship, true and lasting. My children are my support and help in the daily work of life, full of attachment and a true help. My relations with my grandchildren are as good as can be, both day to day and at the important moments of life.
We never joined the Party or ZBOWiD, marking our firm attitude toward the PZPR. Toward Solidarity we were as favourable as could be, supporting it as far as we could, lastingly and unchangingly.
I never visited my estates after their confiscation, in accordance with the ban on residing in those parts. Only in 1990 did I write to the Supreme Court requesting that, pending a just resolution of the matter of my pre-war estates, they not be sold to third parties; I received confirmation of receipt.
Warsaw, March 1991\
(signed) A. J. Czartoryski
PS. After the war, in various periods, I received the following badges, distinctions, and decorations.
1. Recognition as Veteran (certificate No. 0840095 in Nowy Sącz)
2. Cross of Valour (certificate No. 1303-71-44)
3. Silver Cross of Merit with Swords
4. Gold Honorary Badge of the League of Nature Protection (certificate No. 465)
5. Mounted Artillery Cross
6. Cross of Participation in the September 1939 Campaign (1-17 September 1939)
Przepisałem z tekstu (6 stron) ręcznie napisanego przez Tatusia w Warszawie, w marcu 1991roku. Niektóre zdania i nawet całe paragrafy w tym opracowaniu są identyczne z tymi które znajdują się w innych opracowaniach Tatusia. Przepisałem to jednak, abyśmy nie ominęli żadnych szczegółów itp. Tak jak większość tekstów Tatusia, ten również jest w złym stanie więc go wyrzucam.
Przepisałem w Aylmer, QC, Canada w marcu 2013r.
Jerzy Czartoryski
Dr. Adam Czartoryski
01-635 Warszawa
ul. Skrypija 5. M. 15
tel 33 88 72
Krótkie dane z mego życiorysu
Urodziłem się dnia 16 stycznia 1906 r. w rodzinnym domu w Pełkiniach koło Jarosławia. Ojciec: Witold, matka Jadwiga Dzieduszycka, córka Włodzimierza, ordynata Poturzycko-Zarzeckiego, marszałka Sejmu Galicyjskiego, założyciela Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie i Alfonsyny Miączyńskiej z Pieniak. Ojciec, właściciel Klucza Pełkińskiego i Bielińskiego ur. 10,II,1864 zdał maturę w gimnazjum w Jarosławiu, następnie ukończył Akademie Rolniczą we Wiedniu (Hochschule fur Bodenkultur) i prowadził długie lata osobiście, jako fachowy rolnik, swoje dobra, które stały się przodujące co do poziomu i wydajności. Zmarł 6.IX. 1945 [red.: akt zgonu z USC Maków Podhalański podaje 4 września 1945] w Makowie Podhalańskim na wygnaniu u swego syna Stanisława, proboszcza w Makowie. Matka, właścicielka klucza dóbr Konarzewo pod Poznaniem, zm. 12 lipca 1941 w Pełkiniach.
Moje czasy szkolne były urozmaicone z powoda przejść podczas I wojny światowej. Gimnazjum Klasyczne III we Lwowie im. Króla Stefana Batorego ukończyłem maturą w r. 1924. Następnie odbyłem studia Leśnictwa na Politechnice Lwowskiej oraz na Uniwersytecie Poznańskim ukończone dyplomem magistra-inżyniera leśnictwa.
Przez 1 kadencje pełniłem funkcję sekretarza Bratniej Pomocy Studentów Politechniki Lwowskiej. Należałem do Katolickiego Stowarzyszenia Akademickiego "Odrodzenie" będąc w tym czasie członkiem Rany Naczelnej Odrodzenia oraz jej Prezydium.
Służbę wojskową odbyłem w Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim w latach 1929/30 w 1 baterii konnej. Awans na podporucznika otrzymałem 1 I 1931 r. Następnie, co dwa lata odbywałem 6cio tygodniowe ćwiczenia wojskowe oraz ukończyłem kurs dowódców baterii w Toruniu.
24 VI 1937 r. ożeniłem się z Jadwigą Stadnicką (ur. 26.V.1913) z Nawojowej, córką Adama i Stefanii z Woronieckich. Mamy 4 dzieci: syna Jerzego ur. 1939 r. i 3 córki Marię ur. 1940, Izabellę ur. 1942, oraz Jadwigę Annę ur. 1953 r.
W 1937 r. objąłem w posiadanie połowę Klucza Konarzewskiego po matce z siedzibą w Głuszynie pod Poznaniem.
W ostatnich dniach sierpnia 1939 r. zostałem powołany do wojska i z dniem1 września objąłem, dowództwo 4 baterii 17 pułku Artylerii Lekkiej w Armii "Poznań" (generała Kutrzeby). Kampanię odbyłem w bitwach nad Bzurą i w Puszczy Kampinoskiej. Zostałem odznaczony „Krzyżem Walecznych". Niewoli uniknąłem. Nie mogąc powrócić do swojej Głuszyny zamieszkałem z żoną i dziećmi w Nawojowej u Teściów, gdzie objąłem administrację ich lasów koło Nowego Sącza. Od wiosny 1942 przenieśliśmy się do Szczawnicy gdzie z ramienia Teścia objąłem zarząd Zdrojowiska przy równoczesnym kierownictwie lasów szczawnickich, dyrektorstwie Komisji Zdrojowej w Szczawnicy oraz objęciu miejscowego zarządu R.G.0. (Rady Głównej Opiekuńczej). Władze niemieckie te funkcje przyjęły do wiadomości. Podołanie tym wysiłkom wymagało wielu wysiłków i czasu oraz lawirowania w bardzo trudnych warunkach, tym bardziej, że w tym czasie równocześnie z ustanowieniem Armii Krajowej Konspiracyjnej zostałem mianowany Komendantem Placówki A.K. w Szczawnicy, obejmowała ona wsie: Szczawnicę Wyżną i Niżną, Szlachtową, Jaworki, Białą i Czarną Wodę wraz z lasami szczawnickimi i całym zlewiskiem potoku Grajcarka. Przez czas mego pobytu w Szczawnicy (do akcji Burza) tj. do 26 lipca 1944 [red.: dokumenty z epoki podają 28 lipca 1944], ani jeden mieszkaniec Szczawnicy nie został wywieziony na roboty do Niemiec przy wydaniu 45 fikcyjnych "Arbeitskart" zwalniając miejscowych ludzi od wywozu do Niemiec. Ciągłe bezpośrednie kontakty z władzami niemieckimi były obowiązujące, bardzo uciążliwe i wymagające dużej czujności.
Zorganizowałem na terenie placówki 2 plutony żołnierzy, mających się ujawnić dopiero w razie ogłoszenia powstania. W kilka dni po zarządzeniu wzmożonej czujności, w dniu 26-go lipca 1944 r. [red.: dokumenty z epoki podają 28 lipca 1944], mój bezpośredni przełożony, Komendant Obwodu Nowy Targ, do którego należała moja placówka, mjr "Borowy" (mjr Adam Stabrawa), przyjechał do Szczawnicy i wydał mi osobiście rozkaz wykonania akcji "Burza". Z niewiadomych mi dziś powodów, na całą daleką okolicę, nikt bez mała z komendantów Placówek nie wykonał tego rozkazu. Ja natomiast zarządziłem zlikwidowanie kursu granatowej policji prowadzonego przez 4 podoficerów niemieckich. Jeden z tych Niemców zdołał się wymknąć i dołączył do głównych sił niemieckich, wżąwszy alarm. Nim nadjechała pomoc niemiecka z Nowego Targu, zdążyłem zaprzysiąc granatową policję przysięgą w/g wzoru Armii Krajowej i wysłać na punkt zborny koło Tylmanowej. Nadjechała pomoc niemiecka w wozie ciężarowym, otoczyła nasz dom, zrobili rewizję w domu z wyraźnym wskazaniem na mnie jako na „Herszta Bandytów". Mnie nie odnaleźli, rewizja nic nie odnalazła. Moją żonę zaaresztowali do gminy ale później z powodu braku jakichkolwiek dowodów wypuścili i wrócili do Nowego Targu. Ja jako "spalony" nie powróciłem do pracy zostałem jako dowódca partyzantki w lesie. Okazało się, że rozkaz akcji „Burza", wydany mi osobiście przez Komendanta Obwodu, został później odwołany, ale to odwołanie doszło do mnie dopiero 3 dni po jego wydaniu. To uratowało mieszkańców Szczawnicy przed sankcjami ze strony Niemców. Ja po pobycie z moim oddziałem częściowo w lasach nad Szczawnicą, częściowo nad Ochotnicą w oddziale kpt. „Lamparta" (kpt. Zapała), gdzie byłem krótko dowódcą 11 kompanii Pierwszego Pułku Strzelców Podhalańskich AK, zostałem przeniesiony do innego obwodu AK, do Kalwarii Zebrzydowskiej pod innym pseudonimem i innym dowodem osobistym (jako pan Zasorski), jako wysiedleniec z powstania warszawskiego, gdzie mnie już Niemcy nie odszukali. Tam dołączyła do mnie przed samą wigilią moja żona z dziećmi. Była ona cały czas dokładnie poinformowana o mojej konspiracyjnej pracy, jako wiernym i nadzwyczaj dzielnym współpracownikiem o bohaterskim współzaangażowaniu. Jej Pseudo „Tuja".
25.I.1945, Kalwarie Zebrzydowską zajęli Sowieci, po krótkiej walce z Niemcami.
W parę dni później, poszedłem pieszo (45km) do Krakowa, gdzie po krótkim pobycie i pracy w Instytucie Badawczym Leśnictwa zostałem przyjęty, jako starszy asystent Uniwersytetu Poznańskiego przez Kierownika katedry Fizjologii Roślin i Chemii Rolnej Wydziału rolniczo-leśnego Prof. Bronisława Niklewskiego. Tam pracowałem przez 3 lata do czasu emerytury prof. Niklewskiego. Od sierpnia 1945 zamieszkałem z żona i dziećmi przy ul. Śląskiej 6/7 ( w dzielnicy poznańskiej na Sołaczu).
Różne trudności i szykany przezwyciężyliśmy szczęśliwie tak, że pomimo różnych groźnych okresów, wymówień z pracy a nawet posadzeniu o dezercję, pozostałem na uniwersytecie Poznańskim do dojścia do 65 r. życia, tj., do 1 września 1971 r. Po zdaniu doktoratu (jedyny doktorat bez stypendium doktorskiego) i awansu na adiunkta, objąłem wykłady la studentów z ekologii (nazywanej wówczas „ochroną przyrody") wraz z wszystkimi prawami i obowiązkami profesora uniwersytetu jednak z wyraźnym zastrzeżeniem nie używania tego tytułu. Stosunki na Uniwersytecie układały się prawidłowo i życzliwie, coraz poprawniej, szczególnie por. 1956.
Po przejściu na emeryturę, przeniosłem się z rodziną z Poznania do Kościeliska w Tatry, o 4 km powyżej Zakopanego, do domu o czystym powietrzu, wodzie i wspaniałych widokach, korzystając z częstych wypraw w Tatry i sąsiednie góry. Tam mieliśmy na ogół spokój od Partii i komunistów.
W 1988 r., z powodu zdrowia przenieśliśmy się do warszawy, gdzie życie było łatwiejsze dla nas w starszym wieku. Adres nasz: 01-635 Warszawa, ul. Skrypija 5, m. 15 (Żolibórz) tel 338872.
16.I. 1991 skończyłem 85 lat życia. Dzielnej, pomocnej pracowitej i bliskimi mi Żonie zawdzięczam wielokrotnie przeżycie we względnym zdrowiu tych już ponad 50 lat współżycia i wiernej przyjaźni, prawdziwej i trwałej. Dzieci są podporą i pomocą w codziennych pracach życia, pełni przywiązania i prawdziwą pomocą. Z wnukami jak najlepsze stosunki tak na co dzień jak od ważnych chwil życia.
Do partii nigdy nie należeliśmy ani do ZBOWIDu, zaznaczając swój stanowczy stosunek do PZPR. Z Solidarnością jak najżyczliwszy, popierający ją w miarę możliwości trwale i niezmiennie.
Do moich majątków nie zaglądałem po ich konfiskacie zgodnie z zakazem pobytu w tych stronach. Jedynie w r. 1990 wystosowałem pismo do Najwyższego Sądu z wezwaniem aby do czasu sprawiedliwego rozstrzygnięcia sprawy moich przedwojennych majątków, nie sprzedawano ich osobom trzecim, na co otrzymałem potwierdzenie odbioru tego pisma.
Warszawa, w marcu 1991 roku
(podpis) A.J.Czartoryski
PS.
Już po wojnie w różnych okresach otrzymałem następujące odznaki, wyróżnienia wzgl. odznaczenia.
1. Uznanie za Kombatanta (legitymacja Nr 0840095 w Nowym Sączu)
2. Odznaczenie „Krzyżem Walecznych" (legitymacja Nr 1303-71-44)
3. Krzyż zasługi z mieczami (srebrny)
4. Złotą odznakę honorową Ligi Ochrony Przyrody (legitymacja Nr 465)
5. Krzyż Konnej Artylerii
6. Krzyż uczestnictwa w Kampanii Wrześniowej 1939 (1-17.IX 1939)
Obituary Notice
Adam Michał Józef Czartoryski -- Obituary Notice
Born in Pełkinie, 16 January 1906
Died in Warsaw, 11 June 1998
Former owner of the estates of Głuszyna, Babki, and Wiry in the Poznań region.
Master of Engineering in Forestry; Doctor of Biology; Ecologist.
Second Lieutenant (Reserve), 10th Mounted Artillery Squadron (dywizjon); Battery Commander, 17th Light Artillery Regiment, 1939; Lieutenant, Home Army (AK); Captain, Polish Army.
Cross of Valour; Gold Cross of Merit with Swords.
He is survived by his wife, children, grandchildren, and great-grandchildren.
Adam Michał Józef Czartoryski
Urodzony w Pełkiniach 16 stycznia 1906
Zmarł w Warszawie 11 czerwca 1998
b. właściciel dóbr Głuszyna, Babki, Wiry w poznańskiem
mgr inż. leśnictwa, dr biologii, ekolog
ppor. rez. 10 d.a.k, dca baterii 17 p.a.l 1939, por. AK, kpt. WP,
KW, KZzM zł.
Żona, dzieci, wnuki, prawnuki.
Decorations and Medals
Decorations and Medals -- Adam MJ Czartoryski
1. Cross of Valour for September 1939 -- certificate No. 1303-71-44 (by resolution of the Council of State, 23 March 1973).
2. Silver Cross of Merit with Swords -- awarded 25 January 1945 by the Commander of the Operational Group "Cieszyn Silesia," Lt. Col. "Borowy," Commander of the 1st Podhale Rifles Regiment.
3. Honorary Badge: Soldier of the 1st Podhale Rifles Regiment of the Home Army -- certificate No. 100; signed by Lt. Col. Chief of Staff I PSP "Maciej" and Lt. Col. Jan Cieslak.
4. Commemorative Badge: Cross of the September 1939 Campaign -- awarded by the Ministry of Military Affairs, London.
5. Promotion to Lieutenant -- 1st Podhale Rifles Regiment; by order of the Commander-in-Chief, KG 34/ of January 45, with seniority from 1 I 456; signed by the Regimental Commander "Borowy."
6. Mounted Artillery Badge -- received from the Commander of the 10th Mounted Artillery Squadron (dywizjon) in the 1930s (before the war).
Odznaczenia
AMJCz
1. Krzyż walecznych za IX 1939 r., legitymacja Nr. 1303-71-44 (uchwałą
rady Państwa z dn. 23 marca 1973 r.
2. Srebrny krzyż zasługi z mieczami nadany 25 I 1945 przez Dowódcę
Grupy operacyjnej „Śląsk Cieszyński” ppłk. Dowódca Pułku Borowy, I
Pułk Strzelców Podhalańskich.
3. Honorowa Odznaka Żołnierz I Pułku Strzelców Podhalańskich Armii
Krajowej (legitymacja Nr 100 ppłk. Szef Sztabu I P.S.P> Maciej,
ppułk Jan Cieslak.
4. Odznaka pamiątkowa Krzyż Kampanii Wrześniowej 1939, nadana przez
Ministerstwo Spraw Wojskowych, Londyn
5. Awans na porucznika, I Pułk Strzelców Podhalański, komendant Główny
rozkazem K.G. 34/ ze stycznia 45 ze starszeństwem 1 I 456, podpis,
Dowódca Pułku, Borowy.
6. Odznaka Artylerii Konnej uzyskana od dowódcy 10 D.A.K. w 30tych
latach (przed wojną)
Home Army Service Declaration
Abridged English summary; full text in Polish.
Declaration -- Home Army Service Record
Transcribed from what appears to be a handwritten draft -- often difficult to read, full of deletions and corrections. Transcribed by Jerzy Czartoryski, Aylmer, October 2010.
-- -- --
I enclose my participation with the Association of Home Army Soldiers
Dr. Adam Czartoryski\
01-635 Warsaw, ul. Krechowiecka 5, flat 15\
Tel. 33 88 72
In order to obtain confirmation of my service in the Home Army (AK) and to be entered on the register of Home Army soldiers, I submit the following personal details.
I was born in Pełkinie near Jarosław on 16 January 1906. Father: Witold, long-serving president of the Economic Society (Towarzystwo Gospodarcze) in Lwów, Senator of the Republic of Poland. Mother: Jadwiga nee Dzieduszycka.
After partial home-schooling and later gymnasium study, I passed my matura in Lwów at Gymnasium III in 1924. I went on to study at the Lwów Polytechnic and the University of Poznań (Forestry), graduating with an engineering degree.
I completed my military service at the Reserve Officers' Artillery School in Włodzimierz Wołyński in 1929-30, and subsequently with the 10th Mounted Artillery Squadron (dywizjon) in Jarosław. I was promoted to second lieutenant on 1 January 1931. Every two years I attended six-week exercises, and in 1936 I completed a battery commanders' course in Toruń. In the last days of August 1939 I was mobilised, and on 1 September I was appointed to command the 4th Battery, 17th Light Artillery Regiment (Poznań Army). I received the Cross of Valour for that campaign (certificate No. 1303-71-44). I avoided captivity.
As I was unable to return home -- my home, in the Poznań voivodeship, had been annexed to the Reich -- I settled in Nawojowa near Nowy Sącz, where I managed the local forests as chief forester, while being required to report as a reserve officer to the "Ostskomando" in Nowy Sącz. This obligation prevented me from straying beyond my area of duty and made my full engagement in the Resistance impossible, though I maintained contact with it as best I could.
In the spring of 1942 I took up work in Szczawnica near Nowy Targ (Podhale) as director of the spa establishment and simultaneously as chief forester of the surrounding forests and chairman of the local spa commission. When the Home Army was established and received its final name, I joined the movement and was sworn in as commandant of the local AK post covering part of the Nowy Targ district. My codename was "Szpak" (Starling), which I kept until the end of the occupation and the dissolution of the Home Army. My role was, beyond purely military duties, to protect the civilian population: throughout my entire tenure, not a single resident was deported to labour in Germany, and there were no arrests. German Wehrmacht units were billeted in the area -- the terrain was wide open and visible to German observation -- so as not to expose the local population to reprisals it was necessary above all to pursue a policy of survival through the occupation, especially as long as the Germans were not provoking us excessively.
Around mid-July 1944 a state of combat readiness was ordered, and on 28 July my superior, the Nowy Targ District Commandant, Major "Borowy" (Adam Stabrawa), personally came to Szczawnica and ordered me to execute Operation "Burza" (Tempest). This meant mobilising active AK soldiers and concentrating them at a designated assembly point. I had prepared two platoons for action. German soldiers were billeted in Szczawnica -- troops on leave, a Grenzschutz (Border Guard) convalescent unit, and a training course for the "blue police" under four German NCOs. Upon receiving the "Burza" order, I passed on to the policemen the order to eliminate their German NCO superiors and to report to me for further orders. They carried it out clumsily: three Germans were killed and the fourth escaped and joined the German troops quartered there. Simultaneously I rallied the population of Szczawnica, who joined in enthusiastically. With twenty minutes before German reinforcements arrived, I swore in the blue policemen and dispatched them to the assembly point, ordering the entire population to lock themselves indoors. Entering Szczawnica, the Germans found a deserted town, surrounded my house at a run, asking for the "chieftain of the bandits," the director of the spa, and searched it -- finding nothing. The Germans, disoriented, arrested my wife, who was kept informed of my whole activity as it happened and who, at interrogation at the commune office, declared I had left for Kraków that morning. Since the AK soldiers had departed and the population sat indoors, the Germans concluded the population had behaved quietly and "loyally," and that the policemen had rebelled spontaneously without the local population taking part, released my wife, and returned to Nowy Targ. I had managed to hide in the bushes near the house and escaped discovery, almost by a miracle during the search. The population behaved magnificently, and the Germans learned nothing.
It was a shock that almost no other post commandant had executed the "Burza" order, which is why the Germans dared to push into the most remote corner of the district. Contact with Nowy Targ was severed, and only after three days did word reach me from Major "Borowy" that Operation "Burza" had been called off. I dismissed the 1st Platoon to their homes. I myself, having been personally implicated and sought, remained in the forest, forming a small partisan unit in the mountains until the end of the occupation. I made contact with the largest partisan unit, that of Captain "Lampart," in the forest above the village of Ochotnica, where for a time I commanded the 11th Company of the Podhale Rifles Regiment. Lampart's unit numbered about 100 men. With my own unit and "Lampart's" assistance I organised an attack on the Grenzschutz barracks at Szlachtowa (in Jaworki). We failed to take those barracks, built of concrete bunkers and defended by armed Germans, and had to break off the siege without losses of our own. In November 1944, owing to the approaching winter and the lack of equipment for that season, I was transferred to the Kraków area, to Kalwaria Zebrzydowska, where I brought my family. Surrounded by the care and very kind help of the monastery in Kalwaria, I lived to see the dissolution of the Home Army and the Soviet entry on 25 January 1945.
I moved to Kraków and then to Poznań, where my family joined me. I took a post briefly at the Forest Research Institute, then at the University of Poznań, and remained there until retirement on 1 September 1971.
I must stress the extraordinarily patriotic spirit of the Polish population throughout the occupation. I could trust all the residents completely. I must name my wife Jadwiga née Stadnicka (codename "Tuja"), Mgr. Karol Kozubski (codename "Konar"), secretary of the spa board in Szczawnica, and Mrs. Maria Czamowa, nurse at the health centre in Szczawnica, codename "Melania."
After the war I was recognised as a veteran, with entitlement to benefits under the act of 26 May 1982, without joining ZBOWiD.
Warsaw, March 1991\
(signed) A. J. Czartoryski
Deklaracja
Przepisałem z ręcznie napisanego chyba brulionu, często trudnego do
odczytania, pełnego skreśleń i poprawek, Jerzy Czartoryski, Aylmer,
październik 2010.
Załączam uczestnictwo z Stowarzyszeniem Żołnierzy Armii Krajowej
Dr. Adam Czartoryski
01-635 Warszawa
Ul. Krechowiecka 5 m. 15
Tel 33 88 72
W celu uzyskania uczestnictwa w A.K., tj. potwierdzenia swej
działalności w Armii krajowej, podaję następujące dane z mojego
życiorysu, dla uzyskania potwierdzenia poniższych wiadomości, aby
otrzymać odpowiednie, wiążące wpisanie mnie na listę żołnierzy Armii
Krajowej.
Urodziłem się w Pełkiniach koło Jarosławia w dn. 16 stycznia 1906 r.
Ojciec Witold, długoletni prezes Towarzystwa Gospodarczego (Lwów),
Senator RP, matka Jadwiga z domu Dzieduszycka.
Po nauce częściowo w domu, później w gimnazjum, zdałem maturę we Lwowie
w III gimnazjum w r. 1924. Studia wyższe odbyłem na Politechnice
Lwowskiej i uniwersytecie Poznańskim (Leśnictwo), ukończone tytułem
inżyniera.
Służbę wojskową odbyłem w Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii we
Włodzimierzu Wołyńskim w latach 1929/30 i następnie w 10 Dywizjonie
Artylerii Konnej w Jarosławiu. Nominacje na podporucznika otrzymałem dn.
1 I 1931. Co dwa lata odbywałem 6-tygodniowe ćwiczenia wojskowe a w r.
1936 przeszedłem kurs dowódców baterii w Toruniu. W ostatnich dniach
sierpnia 1939 r., zostałem powołany do wojska i 1 września otrzymałem
nominacje na dowódcę 4 baterii 17 P.A.L. (Armia Poznań). Otrzymałem,
Krzyż walecznych za tą kampanię (legitymacja Nr 1303-71-44). Niewoli
uniknąłem.
Z powodu niemożliwości powrotu do domu, znajdującego się w woj.
poznańskim, przyłączonego do „Reichu”. Zamieszkałem w Nawojowej koło
Nowego Sącza, gdzie objąłem kierownictwo tamtejszych lasów, jako
nadleśniczy zmuszony równocześnie do meldowania się, jako oficer rezerwy
w „Ostskomando” w nowym Sączu. Ten warunek uniemożliwiał mi na oddalanie
się z obszarów moich obowiązków, oraz do pełnego zaangażowania się w
Ruchu Oporu, zachowując kontakt z nimi w miarę możliwości.
Na wiosnę 1942 r., objąłem prace w Szczawnicy koło Nowego Targu
(Podhale), jako dyrektor zakładu zdrojowego a równocześnie, jako
nadleśniczy okolicznych lasów, i przewodniczący miejscowej komisji
zdrojowej. Gdy Armia Krajowa została utworzona i otrzymała swoja
ostateczna nazwę, włączyłem się również w ten ruch i zostałem
zaprzysiężony, jako komendant miejscowej placówki A.K., obejmującej
część powiatu nowotarskiego. Mój pseudonim: „Szpak”, zachowałem do końca
okupacji i rozwiązania Armii Krajowej. Moja rola było, poza czysto
wojskowymi zasadami, opieka nad ludnością na terenie mojej placówki i
rzeczywiści, przez cały czas mej funkcji, ani jeden mieszkaniec nie
został wywieziony na roboty do Niemiec, nie było tez tam aresztowań. Na
miejscu były obecne oddziały Wehrmachtu, teren obszerny i odkryty dla
obserwacji niemieckiej, aby narażać ludność miejscowa na akcję
represyjne ze strony Niemców. Należało przede wszystkim prowadzić
politykę przetrwania przez czas okupacji, tym bardziej dopóki Niemcy
zbytnio nas nie prowokowali.
Koło połowy lipca 1944 r., został zarządzony stan pogotowia bojowego, a
28 lipca mój przełożony, dowódca okręgu nowotarskiego, mjr. „Borowy”
(Adam Stabrawa), osobiście w Szczawnicy zarządził wykonanie Akcji
„Burza”. Był to rozkaz zmobilizowania czynnych żołnierzy A.K. i
zgromadzenie ich w zbiórce na wyznaczonym miejscu. Miałem przygotowane
dwa plutony żołnierzy, którzy mieli za zadanie pracować, każdy w swym
zawodzie nie podpadając pod podejrzenia Niemców, ale być przygotowani na
wypadek ujawnienia się. W Szczawnicy kwaterowali Niemcy - urlopowane
wojsko, oraz przebywający na kuracji żołnierze oddziału „Grenzschutzu”
(starzy granicznej) i skoszarowany kurs „granatowej policji” pod
dowództwem 4 podoficerów niemieckich. Był to element wysoce niepewny,
zdecydowany na współprace z Niemcami, dopóki ich pozycja była
niezachwiana. Jednak, jako Polacy, mogli byli być użyci przeciw Niemcom,
gdy Ci będą definitywnie przegrywać wojnę. Byłem z tymi policjantami w
pośrednim kontakcie, licząc na to, że w odpowiednim momencie zrobią
wszystko, aby się zrehabilitować i oczyścić swą zaszarganą opinie.
Otrzymawszy rozkaz „Burza”, wydałem dalej tym policjantom rozkaz
zlikwidowania swych przełożonych niemieckich podoficerów i zgłosić się
do mnie po dalsze rozkazy. Wykonali to dość niezdarnie, gdyż 3 Niemców
zlikwidowali a czwarty im uciekł i dołączył do kwaterującego wojska
niemieckiego. Równocześnie zorganizowałem ludność Szczawnicy, która
entuzjastycznie włączyła się w cała akcje. W trakcie porządkowania
Szczawnicy, otrzymałem telefon od komendanta sąsiedniej placówki w
Krościenku ps. „Cis”, że oddział wojska niemieckiego w samochodzie (w
zapełnionym autobusie) jedzie w pełnym uzbrojeniu do Szczawnicy. Mając
jeszcze 20 minut czasu, zaprzysięgłem granatowych policjantów, wysłałem
na miejsce zbiórki i wydałem rozkaz, aby cała ludność natychmiast
zamknęła się w swoich domach, co zostało sprawnie wykonane. Wjeżdżając
do Szczawnicy, wojsko zastało wyludniona miejscowość i biegiem otoczyło
mój dom pytając o „herszta bandytów” dyrektora zdrojowiska.
Przeprowadzona rewizja domu niczego dla nich podejrzanego nie znalazła.
Niemcy zdezorientowani, zaaresztowali moja zonę, która wtajemniczona w
całą moją działalność na bieżąco, na śledztwie w gminie oświadczyła, że
wyjechałem tego dnia rano do Krakowa. Ponieważ żołnierze A.K. byli już
wyszli, a cała ludność siedziała w domach, Niemcy stwierdziwszy, że
ludność zachowywała się spokojnie i „lojalnie”, wypuścili moją żonę i
wrócili do Nowego Targu, stwierdziwszy, że policjanci spontanicznie
zbuntowali się bez udziału miejscowej ludności. Ja tymczasem zdołałem
się ukryć w krzakach koło domu i uniknąłem odkrycia mnie prawie cudem
podczas rewizji. Ludność zachowała się wspaniale, nikt z Niemców niczego
się nie dowiedział. Dla mnie było szokiem, ze ktoś nawalił w
organizacji, gdyż gdyby akcja „Burza” była rzeczywiście w całej Polsce
zarządzona Niemcy nie pchaliby się w najodleglejszy kąt powiatu (41 km),
byliby zmuszeni bronić się w swoich domach. Nigdy nie mogłem się
dowiedzieć, komu rozkazy „Burzy” były wydane, w jakiej formie, gdyż po
za moja placówka, o ile wiem nikt rozkazu „Burzy” nie wykonał i dlatego
Niemcy odważyli się pchać w najdalszy kąt powiatu. Było to w tydzień po
zamachu na Hitlera w dn. 20 lipca, w „Wolfschanse” koło Kostrzyna, stąd
też dezorientacja Niemców i brak u nich dalszych reakcji. I pluton z ich
dowódcą, podoficerem, udał się w okoliczne lasy wrz ze mną. II plutonu
nie zastałem w Szczawnicy i stąd mój rozkaz do niego nie dotarł.
Połączenie z Nowym Targiem zostało zerwane i dopiero po 3 dniach dotarła
do mnie wiadomość od mjra „Borowego”, że akcja „Burza” została odwołana!
Widząc brak wszelkiej działalności Niemców zdecydowałem rozpuścić
selektywnie do domów I pluton, który bez przeszkód wracał do swych zajęć
do Szczawnicy. Ja natomiast, ponieważ byłem osobiście wmieszany i
poszukiwany pozostałem w „lesie”, stwarzając oddziałek partyzancki w
górach, do końca okupacji. Nawiązałem kontakt z największym oddziałem
partyzanckim kpt. „Lamparta” w lesie nad wsią Ochotnica, gdzie przez
pewien czas objąłem dowództwo XI kompani i pułku Strzelców
podhalańskich. Oddział „Lamparta” liczył około 100 żołnierzy, był
świetnie zaopatrzony prowiantowo i tylko chyba 2 razy zaatakowany przez
Niemców. Te bitwy, głośne w okolicy nie przyniosły Niemcom sukcesu,
jedynie straty (w październiku i koło Bożego Narodzenia). O ile wiem
„Lampart” nie zorganizował żadnej większej przeciw Niemcom, zresztą
słusznie, bo niewyżywieni partyzanci i niedozbrojeni, nie mogli się
równać uzbrojonym wojskom niemieckim, świetnie wyszkolonym,
zorganizowanym i uzbrojonym, które notabene nie odważyło się również
zaczepiać mniejszymi oddziałami partyzantów, co, do których mieli
przesadzone, wygórowane wyobrażenie. Ja, ze swoim oddziałkiem i z pomocą
oddziału „Lamparta”, który sprowadziłem, zorganizowałem zamach na
koszary „Grenzschutz’u” w Szlachtowej (w Jaworkach). Jednak nie
zdołaliśmy zdobyć tych koszar, zbudowanych z betonowych bunkrów i
bronionych przez uzbrojonych Niemców, musieliśmy odstąpić od oblężenia
bez naszych strat. W listopadzie zostałem, w związku z nadchodzącą zimą
i brakiem ekwipunku na ten okres, przeniesiony w okolice Krakowa do
kalwarii zebrzydowskiej, gdzie sprowadziłem rodzinę i otoczony opieką i
bardzo życzliwa pomocą klasztoru w Kalwarii, doczekałem się rozwiązania
Armii krajowej i wkroczeniem Sowietów w dn. 25 stycznia 1945 r.
Przeniosłem się do Krakowa a następnie do Poznania, gdzie dołączyła moja
rodzina i objąłem posadę na krótko w Instytucie Badawczym Leśnictwa a
następnie na uniwersytecie Poznańskim i tam do emerytury od dn. 1 IX
1971.
Muszę wyraźnie zaznaczyć nadzwyczajne wprost patriotyczne stosunki
ludności polskiej w czasie okupacji. Mogłem w zupełności zaufać
wszystkim mieszkańcom, która wykazała w 100% pełne zaufanie do Armii
Krajowej i jej działalności. Będąc już w partyzantce byłem w pełni w
sojuszu i wprost w przyjaźni z cała ludnością. Mieszkańcy Szczawnicy
okazali mi pełne zaufanie. Gdy po kończeniu wojny, moja żona,
przyjechała odwiedzić Szczawnicę, zaproponowano jej i mej rodzinie
przyjazd i pełne utrzymanie dla nas. Wprost wzruszająca przyjaźń i
zaufanie!
O żadnych innych pracach konspiracyjnych nie było mowy. Armia krajowa
cieszyła się wyłącznie i pełnym zaufaniem całej ludności. Za specjalnie
wiernych i odważnych oraz rozważnych współpracowników wymienić muszę
następujące osoby z tego okręgu: moja żonę Jadwigę z domu Stadnicką ur.
1913, zamężna od 1937 r., współpracująca we wszystkich zajęciach, w
pełni świadoma ryzyka codziennego, wykazała on spokój, odwagę i
zdecydowanie w najtrudniejszych momentach. Jej pseudonim w A.K. był
„Tuja”. Dalej muszę wymienić mgr. Karola Kozubskiego, PS. „Konar”,
sekretarza zarządu zdrojowego w Szczawnicy, do którego miałem pełne
zaufanie i nie zawiodłem się nigdy. Był również świadom i poinformowany
o sprawach działalności placówki. Po wojnie wycierpiał wiele represji od
komunistów. Zmarł w kilka lat po wojnie. P. Maria Czamowa była
pielęgniarka ośrodka zdrowia w Szczawnicy, PS. „Melania”. Dzielna,
odważna z natury, podejrzewana przez Niemców, na eksponowanym
stanowisku. Zyskała pełne zaufanie i nawet podziw dla swego stanowiska
podczas całego okresu okupacji. Wyżej wymienione osoby zasługują w pełni
na wierna pamięć narodu i odpowiednie wyróżnienie. Cała moja rodzina i
domownicy byli dla mnie pewną i zaufana ostoją, na co dzień i w trudnych
momentach okupacji podejmując się ryzykownych często obowiązków,
głównie, jako łącznicy w przewożeniu meldunków i rozkazów, będąc zawsze
w okolicy do dyspozycji. Jestem moim domownikom do dziś stale wdzięczny.
Po wojnie zostałem uznany za kombatanta (z uprawnieniami do świadczeń o
określonych ustawa z dn. 26 maja 1982/bez przystąpienia do ZBOWiDu).
Po ciężkiej chorobie w r. 1982, zostałem uznany za inwalidę I grupy.
Posiadam odznakę Artylerii Konnej z przed wojny. Odznakę pamiątkową,
pułkowa żołnierza Armii Krajowej I Pułku Strzelców Podhalańskich ps.
„Szpak”, jako dowódca Placówki Szczawnica wydana przez szefa sztabu I
P.S.P.A.K. „Macieja”, odznakę honorowa uczestnika konspiracji 1-17 IX
1939 r.
AJCzartoryski